Ông Thang Văn Phúc: Ấn tượng đầu tiên của tôi là bộ máy mới có sức trẻ, có tri thức và có kinh nghiệm thực tiễn. Bản thân Thủ tướng là người đã kinh qua nhiều lĩnh vực, đặc biệt là lĩnh vực kinh tế và quản trị phát triển. Khi làm công tác tổ chức cán bộ, tôi luôn quan tâm đến những vị trí trọng yếu, trong đó có hai năng lực rất quan trọng: năng lực quản trị kinh tế phát triển và năng lực xây dựng, vận hành bộ máy nhà nước theo pháp luật. Đây là hai lực lượng then chốt trong quản trị đất nước, nhất là ở một giai đoạn phát triển mới.
Nhìn vào các thành viên Chính phủ, từ Phó Thủ tướng đến các Bộ trưởng, tôi cảm nhận rõ đây là đội ngũ được đào tạo cơ bản, nhiều người đã kinh qua chính lĩnh vực mà nay được giao phụ trách. Tổng thể mà nói, đây là một Chính phủ có sức phát triển, có tri thức, có kinh nghiệm để đảm đương trách nhiệm và sứ mệnh phát triển mới của đất nước.
Cơ cấu này cũng đáp ứng được những mục tiêu phát triển trong 5 năm tới, đặc biệt là yêu cầu tập trung vào khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh, nâng cao chất lượng và hiệu quả phát triển. Đó là những yêu cầu rất cập nhật trong các nghị quyết phát triển của Đảng, trong đó có tinh thần của Đại hội Đảng XIV về giai đoạn mới.
Tất nhiên, hiện nay tất cả vẫn nằm ở niềm tin và kỳ vọng. Sản phẩm cụ thể sẽ thể hiện qua từng quý, từng năm. Chính những kết quả đầu ra ấy mới củng cố được giá trị của những mục tiêu mà Đảng và Nhà nước đã xác định cho giai đoạn sắp tới, một giai đoạn có rất nhiều thách thức.
Ông Thang Văn Phúc: Tôi cho rằng đó là một thông điệp rất rõ. Nhìn tổng thể, trừ một số lãnh đạo chủ chốt ở độ tuổi cao hơn, phần lớn đội ngũ hiện nay ở khoảng trên dưới 50 tuổi. Đây là điều đáng mừng, bởi sức trẻ, tri thức và kinh nghiệm được đào tạo, rèn luyện của họ là một cơ hội lớn.
Cuối cùng, yếu tố quyết định vẫn là con người. Người lãnh đạo phải đảm trách được trách nhiệm và sứ mệnh của mình. Với kinh nghiệm nhiều chục năm làm công tác tổ chức cán bộ, tôi cảm nhận bộ máy mới đem lại nhiều hy vọng. Nhưng như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh, cuối cùng vẫn phải thể hiện bằng kết quả. Nếu kết quả đó bảo đảm được mục tiêu phát triển, cải thiện đời sống nhân dân, nâng cao hạnh phúc của nhân dân, thì đó mới là thước đo thực chất nhất.
Mục tiêu phục vụ nhân dân, vì hạnh phúc của nhân dân không chỉ là nhiệm vụ của một nhiệm kỳ, mà là sứ mệnh lâu dài của Đảng và Nhà nước. Vì vậy, với đội ngũ hiện nay, tôi có niềm tin và kỳ vọng khá lớn.
Ông Thang Văn Phúc: Tôi nhìn thấy khá rõ sự kết hợp giữa kế thừa và đổi mới. Đội ngũ tinh hoa, đội ngũ có trọng trách của chúng ta ở cả phía Đảng, Nhà nước, Quốc hội và Chính phủ hiện nay có sự hiện diện của nhiều thế hệ: thế hệ trên 60 tuổi, thế hệ khoảng 50-60 tuổi và cả những người dưới 50 tuổi. Một số Bộ trưởng còn khá trẻ. Điều đó tạo nên sự liên tục trong thực hiện chức năng, nhiệm vụ của bộ máy.
Trong khoa học quản trị đất nước và nền hành chính, người ta rất coi trọng sự kết hợp giữa kinh nghiệm và tri thức. Chỉ có tri thức mà thiếu kinh nghiệm thực tiễn thì rất khó quản trị đất nước, đặc biệt trong lĩnh vực hành chính, hành pháp. Người lãnh đạo cần kỹ năng, mà kỹ năng ấy không chỉ đến từ sách vở, mà đến từ quá trình kinh qua các vị trí, công việc và tình huống thực tiễn.
Khi làm công tác tổ chức cán bộ, chúng tôi cũng luôn quan tâm điều này. Trong các nghị quyết của Đảng, nhất là về công tác cán bộ, cũng nhấn mạnh yêu cầu kết hợp tốt các thế hệ, các độ tuổi để gánh vác những công việc lớn của đất nước.
Ông Thang Văn Phúc: Tôi nghĩ phải có đủ các yếu tố đó. Người lãnh đạo cần có tầm, có tâm, có tài, có bản lĩnh và có ý chí chính trị mạnh mẽ. Người đứng đầu trước hết phải là một tấm gương. Đó là điều cực kỳ quan trọng.
Kinh nghiệm thực tiễn cũng rất cần thiết. Kinh nghiệm là kết quả của quá trình từng xử lý công việc, từng va chạm với những vấn đề thực tế. Người lãnh đạo không thể chỉ ở trong lý thuyết. Nhất là trong điều kiện Việt Nam đang ở thời kỳ chuyển đổi, quá độ, có rất nhiều thách thức, nếu thiếu các yếu tố nói trên thì rất khó vượt qua khó khăn và càng khó tạo ra sáng tạo, sáng kiến để vượt qua thách thức.
Các trường đào tạo có thể trang bị tri thức căn bản, nhưng thực tiễn luôn phong phú hơn rất nhiều. Mọi lý thuyết đều là màu xám, còn cây đời mãi mãi xanh tươi. Những tình huống bất ngờ, những biến động lớn của thế giới đòi hỏi người lãnh đạo phải có đủ trí thức, tầm nhìn, tâm đức và bản lĩnh để xử lý.
Thế giới hiện nay chưa thể nói là tổng khủng hoảng, nhưng đang có sự chuyển dịch rất lớn và rất mạnh. Không phải chỉ ca ngợi hòa bình là đủ. Chúng ta phải vượt qua thách thức, vượt qua những cuộc xung đột và biến động để hướng tới một nền hòa bình bền vững cho nhân loại và cho đất nước. Trách nhiệm đó đặt lên vai những người lãnh đạo cao nhất.
Ông Thang Văn Phúc: Thách thức đầu tiên là bối cảnh phát triển của thế giới đang đảo lộn, thay đổi và sắp xếp lại rất mạnh. Việt Nam đang mở rộng quan hệ quốc tế, muốn làm bạn với thế giới, muốn đóng góp vào sự ổn định và phát triển chung. Trong nhiều thập niên qua, chúng ta đã thể hiện được vai trò và vị thế của mình bằng bản lĩnh, sự uyển chuyển và khả năng giữ vững độc lập, tự chủ trong điều kiện thế giới biến động khó lường. Nhưng chính điều đó cũng đặt ra thách thức rất lớn cho đội ngũ tinh hoa trong Chính phủ.
Thách thức thứ hai là công nghệ và chuyển giao công nghệ. Chúng ta không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm và bài học cũ. Công nghệ mới, tri thức mới đang phát triển rất nhanh. Đội ngũ trí thức và lãnh đạo của Việt Nam phải cập nhật, phải đủ tầm; nếu chưa đủ thì phải biết huy động, tập hợp chuyên gia và nhân tài trong từng lĩnh vực.
Người Việt Nam không thiếu nhân tài. Chúng ta có người Việt hiện diện ở nhiều diễn đàn công nghệ cao, nhiều tổ chức lớn trên thế giới. Vấn đề là chính sách để huy động, thu hút, tạo điều kiện cho họ tham gia. Hiện có khoảng gần 5 triệu người Việt Nam ở nước ngoài; đây là nguồn lực rất tốt, có thể là cầu nối công nghệ, kinh nghiệm quản trị mới và tri thức phát triển. Nhưng muốn huy động được thì phải có chính sách đủ hấp dẫn, đủ tin cậy và đủ hiệu quả.
Thách thức nữa là xây dựng tri thức phát triển trong một nhà nước pháp quyền, trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Tất cả đòi hỏi một đội ngũ đủ năng lực để định hướng chủ trương, đường lối, chính sách và pháp luật, từ đó tạo ra sức mạnh và nguồn lực quốc gia. Cuối cùng, làm gì cũng phải có lực lượng, có con người, có điều kiện kinh tế, tài chính, công nghệ, hạ tầng xã hội và các quan hệ mới. Không thể chỉ nói bằng khẩu hiệu.
Tôi hay nói rằng chúng ta phải đứng vững trên đôi chân và cái đầu của chính mình. Không ai có thể dạy thay ta tất cả. Thực tiễn hơn 30 năm đổi mới đã đem lại nhiều bài học rất quý cho đội ngũ lãnh đạo mới, để họ đủ sức, đủ tầm, đủ tâm thực hiện sứ mệnh trong điều kiện đất nước đang bước vào giai đoạn vươn mình.
Ông Thang Văn Phúc: Trước hết, người lãnh đạo phải biết lựa chọn ưu tiên. Trong rất nhiều vấn đề cần làm, phải xác định những điểm nghẽn, những điểm nhấn cho phát triển để tập trung giải quyết. Không ai có thể làm thay việc lựa chọn ưu tiên này cho người lãnh đạo.
Cách làm cũng rất quan trọng. Phải huy động được đội ngũ chuyên gia, phải biết lắng nghe phản biện của các nhà khoa học, các nhà quản trị, cả những người có kinh nghiệm cũ và mới. Trong thực tiễn đổi mới, có nhiều bài học cho thấy chỉ cần một quyết định đúng, nó có thể tạo ra thay đổi rất lớn, không nhất thiết phải lập thêm nhiều ban bệ hay cần thêm nguồn lực đặc biệt.
Bài học đổi mới trong nông nghiệp là một ví dụ. Từ thực tiễn khó khăn, thiếu đói, chỉ cần một quyết sách đúng, người dân đã đón nhận, vào cuộc và tạo ra giá trị mới. Chỉ sau một thời gian ngắn, Việt Nam không chỉ thoát đói mà còn trở thành nước xuất khẩu lương thực có vị trí trên thế giới. Điều đó cho thấy nếu chính sách đúng, đi từ thực tiễn và giải phóng được nguồn lực của dân, thì sức mạnh phát triển sẽ rất lớn.
Hiện nay, tổng kết 40 năm đổi mới cũng nhằm nhìn lại khoảng cách giữa mục tiêu và thực tiễn, từ đó tìm ra bài học cho một tiến trình chuyển đổi và kiến tạo mới. Chính phủ, các thành viên Chính phủ và các cơ quan tham mưu phải đặc biệt quan tâm việc này.
Tôi cũng cho rằng cần làm rõ hơn mối quan hệ giữa sự lãnh đạo của Đảng và quản trị của Nhà nước. Đảng lãnh đạo, nhưng quản trị đất nước phải thông qua Nhà nước, thông qua Quốc hội, Chính phủ, các cơ quan tư pháp, trong đó vai trò hành pháp của Chính phủ là cực kỳ quan trọng. Chính phủ phải hoạt động 24 giờ trên 24 giờ, bởi muôn mặt đời sống xã hội đều gắn với trách nhiệm điều hành của Chính phủ và thực hiện của chính quyền các cấp Vì vậy, cần xây dựng một cơ quan hành pháp mạnh, một nền hành chính mạnh, phục vụ nhân dân, phục vụ phát triển.
Ông Thang Văn Phúc: Theo tôi, phải cập nhật các giải pháp và công cụ quản trị mới, đồng thời đi sâu vào phân cấp, phân quyền, nhất là phân quyền đúng và phù hợp. Trước đây chúng ta nói nhiều về phân cấp, ủy quyền; nhưng từ Hiến pháp năm 2013 đã có chế định phân quyền. Phân quyền đúng nghĩa là phải quy định rõ trong luật về chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền của từng cấp, để mỗi cấp có quyền chủ động làm chủ công việc được giao, không phải việc gì cũng trình xin ý kiến cấp trên .
Hệ thống cũ trong nhiều năm vẫn có tình trạng cấp dưới thỉnh thị, cấp trên chỉ thị, làm cho công việc nặng nề, không phát huy được thế mạnh và sự chủ động của từng cấp. Tinh thần phát huy quyền chủ động, tự chủ, tự chịu trách nhiệm của từng cấp đã được nêu từ rất sớm trong tiến trình đổi mới, nhất là từ chương trình tổng thể cải cách hành chính nhà nước đầu những năm 2000, với các nội dung như cải cách thể chế, cải cách tổ chức bộ máy, cải cách công vụ và đề cao vai trò người đứng đầu.
Bây giờ, điều quan trọng là phải làm cho tư tưởng đó cụ thể hơn, chất lượng hơn và có kết quả hơn. Phải rõ việc, rõ người, rõ quyền, rõ trách nhiệm. Khi tôi rõ việc thì tôi mới rõ trách nhiệm của tôi và quyền của tôi. Không thể cứ nói chung chung rằng mọi việc là trách nhiệm tập thể. Có những việc cần tập thể bàn bạc, nhưng có những việc đã được pháp luật quy định rõ thì người có thẩm quyền phải chủ động làm.
Luật pháp là sự thể chế hóa đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng. Một khi chủ trương đã thành quyết sách, đã thành pháp luật, thì phải chủ động triển khai, không bàn lùi. Trong quá trình làm, nếu phát hiện vấn đề mới, thấy cần điều chỉnh, bổ sung thì tiếp tục sửa. Không ai có thể dự báo chính xác 5 năm, 10 năm, 15 năm tới, bởi thế giới thay đổi rất nhanh.
Những biến động như xung đột Nga – Ukraine, các cuộc xung đột khu vực hay những thách thức quốc tế khác cho thấy Việt Nam không thể đứng ngoài cuộc. Trong những thời điểm khó khăn, vai trò của người lãnh đạo càng quan trọng. Nếu làm đúng, hợp lòng dân, hợp xu thế và đáp ứng lợi ích quốc gia, dân tộc, thì dân sẽ ủng hộ. Một lời động viên đúng, một sự huy động đúng có thể tạo nên sức mạnh của cả dân tộc, cộng đồng và tập thể.
Người đứng đầu vì thế cực kỳ quan trọng. Ai không đáp ứng được yêu cầu thì cần phải rút lui, bởi điều đó liên quan trực tiếp đến lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích của ngành, lĩnh vực và của người dân. Bộ máy mới, cơ cấu mới, đội hình mới hiện nay về mặt hình thức đang đáp ứng yêu cầu cơ cấu lại Chính phủ theo yêu cầu thời đại; nhưng kết quả thật sự vẫn phải chờ trong những năm tới.
Ông Thang Văn Phúc: Vấn đề này không phải bây giờ mới đặt ra. Từ cuối những năm 1990, khi tôi làm công tác nghiên cứu về tổ chức nhà nước, cải cách và đổi mới, chúng tôi đã quan tâm đến yêu cầu thay đổi bản chất của nền quản trị, từ mô hình nhà nước quản lý nặng về quản lý, cai trị sang nền hành chính phát triển, phục vụ nhân dân, phục vụ doanh nghiệp.
Tinh thần phục vụ đã được đặt ra từ đầu những năm 2000, nhưng để thay đổi vị thế của người thực thi công vụ không đơn giản. Trước đây, một bộ phận cán bộ, công chức còn quen với cơ chế xin – cho, ban phát, từ đó nảy sinh lợi ích không lành mạnh. Khi chuyển sang nền hành chính phục vụ, đúng với tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh rằng cán bộ, công chức là đầy tớ của nhân dân, thì vị thế và trách nhiệm của đội ngũ công vụ phải thay đổi căn bản.
Hiện nay, công nghệ cũng tạo ra công cụ mới. Khi các giao dịch giữa người dân, doanh nghiệp và cơ quan công quyền được đưa lên môi trường số, khoảng cách tiếp xúc trực tiếp giảm đi, tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình phải tăng lên. Điều đó góp phần tạo ra giá trị mới trong phục vụ và vị thế mới của cán bộ, công chức.
Tư tưởng nhất thể hóa cũng đã có quá trình chuẩn bị từ lâu. Cuối năm 1999, dưới thời Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu, đã có những chủ trương quan trọng về đổi mới hệ thống chính trị, sắp xếp lại bộ máy nhà nước, giảm đầu mối trong các cơ quan Đảng và cơ quan nhà nước. Có những mục tiêu phải mất nhiều nhiệm kỳ mới làm được. Đến giai đoạn gần đây, việc sắp xếp tổ chức bộ máy tiếp tục được thúc đẩy quyết liệt hơn.
Trong thực tiễn, cũng đã có thời kỳ Tổng Bí thư đồng thời đảm nhiệm vai trò Chủ tịch nước. Điều đó cho thấy tư tưởng nhất thể hóa không phải hoàn toàn mới, mà đã có quá trình chuẩn bị và thử nghiệm nhất định.
Trong bối cảnh hội nhập toàn cầu, ở nhiều nước cũng có đảng cầm quyền, nhưng cách thức cầm quyền khác nhau. Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về Đảng Cộng sản Việt Nam là đảng cầm quyền cũng đặt ra yêu cầu rất cao: Đảng phải lãnh đạo, phải phấn đấu, phải thật sự đại diện cho tinh hoa, trí tuệ của đất nước và dân tộc. Không có gì là đương nhiên cả.
Thách thức hiện nay là phải củng cố niềm tin của nhân dân, đoàn kết từ bên trong để tạo nên giá trị mới và sức mạnh mới của đất nước, dân tộc. Sứ mệnh đó đặt lên vai đội ngũ lãnh đạo chủ chốt, các thành viên Chính phủ, Quốc hội và người đứng đầu Đảng, Nhà nước. Những điều kiện hiện nay mới chỉ là cơ hội; kết quả còn ở phía trước.
Ông Thang Văn Phúc: Tôi nghĩ người dân và doanh nghiệp có quyền kỳ vọng vào sự chuyển động mạnh mẽ hơn của nền hành chính. Thủ tục hành chính đang được đơn giản hóa, dịch vụ công chuyển sang hướng thống nhất và giảm bớt các yêu cầu không cần thiết. Với những lĩnh vực từng là điểm nghẽn như đất đai, nếu những thủ tục lê thê, dễ bị lợi dụng được tháo gỡ và quyền chính đáng được trả về cho người dân, thì dân sẽ rất phấn khởi.
Đối với doanh nghiệp, thủ tục thành lập và hoạt động cũng đã thay đổi rõ. Trước đây, có khi đăng ký thành lập một doanh nghiệp mất rất nhiều thời gian; nay nhiều thủ tục được xử lý nhanh hơn, thuận hơn. Theo nguyên tắc nhà nước pháp quyền, Nhà nước chỉ làm những việc pháp luật quy định; người dân và doanh nghiệp được làm tất cả những gì pháp luật không cấm. Nếu danh mục những điều cấm được công khai, minh bạch, còn lại người dân được tự do kinh doanh, sáng tạo và làm giàu hợp pháp, thì niềm tin sẽ tăng lên.
Điều quan trọng là Nhà nước phải tôn trọng quyền công dân, khuyến khích mọi ý kiến, mọi sáng tạo, mọi việc làm và mọi doanh nghiệp đem lại phát triển có hiệu quả, đóng thuế, tạo việc làm, giải quyết lao động và mở rộng quan hệ thị trường. Trong kinh tế thị trường, thị trường mới là yếu tố quyết định; không thể chỉ ngồi trong phòng làm việc để quyết định thay thực tiễn.
Tôi là người theo dõi cải cách từ đầu những năm 1990 nên thấy rằng có những việc lẽ ra phải làm nhanh hơn. Nếu tính từ các tuyên bố về đổi mới, cải cách và đơn giản hóa thủ tục hành chính từ thập niên 1990 đến nay, đã hơn 30 năm nhưng vẫn còn những điểm nghẽn, vẫn có bộ phận níu kéo lợi ích cũ. Việc tổ chức lại chính quyền, trao thêm quyền cho chính quyền cơ sở sẽ tạo cơ hội mới, nhưng trao quyền phải đi cùng điều kiện thực hiện: đội ngũ phải được đào tạo, huấn luyện; việc phải được phân rõ; thẩm quyền và trách nhiệm phải được quy định rõ bằng pháp luật.
Phân quyền đầy đủ là phải rõ người, rõ việc, rõ quyền, rõ trách nhiệm. Khi đó mới kiểm điểm được người đứng đầu có xứng đáng hay không, có tiếp tục được bổ nhiệm hay không. Nói cách khác, phải đánh giá bằng sản phẩm đầu ra. Người tài phải được khẳng định bằng kết quả thực, không chỉ bằng bằng cấp.
Ông Thang Văn Phúc: Ở nhiều nước, người ta đánh giá rất sòng phẳng: không chỉ nhìn vào bằng cấp, học hàm, học vị, mà xem anh xử lý được vấn đề gì, tạo ra sản phẩm gì, hoàn thành nhiệm vụ ra sao. Cách nhìn đó giúp người tài thực sự được nhận diện bằng năng lực và kết quả.
Đây cũng là vấn đề của giáo dục và đào tạo. Chúng ta nói cải cách giáo dục thì phải đổi mới căn bản cách dạy con người: dạy cách làm, cách tư duy, cách làm giàu, cách tiếp nhận công nghệ, hiểu biết thị trường và hiểu giá trị. Nếu đào tạo nặng lý thuyết, thiếu thực hành, thì khi ra thị trường lao động, nhiều người vẫn phải được doanh nghiệp đào tạo lại.
Ngày trước, Bác Hồ dùng khái niệm rất hay là huấn luyện cán bộ, không chỉ đào tạo cán bộ. Huấn luyện là giúp người ta làm được việc cụ thể, phải gắn với thực tiễn. Thực tiễn mới là người thầy vĩ đại. Lý thuyết chỉ là nền tảng, còn đi vào đời sống, đi vào hoạt động thực tế mới tạo ra đam mê, năng lực và sở trường.
Nếu bố trí con người trái ngành, trái nghề, chạy theo cái này một chút, cái kia một chút thì rất khó phát triển. Cần sự kiên trì, nhẫn nại và khả năng vượt lên chính mình. Đó cũng là yêu cầu đối với cả đội ngũ cán bộ hiện nay.
Ông Thang Văn Phúc: Thông điệp của tôi là phải ưu tiên tháo gỡ những điểm nghẽn của 40 năm phát triển, những điểm mà sau nhiều năm đổi mới và cải cách chúng ta vẫn chưa đạt được như mong muốn. Thế hệ lãnh đạo hiện nay phải dám công phá chính mình, vượt ra khỏi chính mình để tạo nên giá trị mới, hệ thống vận hành mới và thể chế mới, bảo đảm sự thông suốt từ trên xuống dưới.
Thứ hai, hãy lựa chọn đúng những vấn đề ưu tiên. Chính phủ quản lý muôn mặt đời sống xã hội, không thể chỉ chọn một việc duy nhất, nhưng càng nhiều việc thì càng phải biết ưu tiên. Việc nào đã là điểm nghẽn, đã tác động trực tiếp đến phát triển thì phải tập trung làm đến nơi đến chốn.
Thứ ba, phải có sự đoàn kết trong Chính phủ và đồng thời huy động được đội ngũ chuyên gia, đội ngũ có kinh nghiệm, đội ngũ trí thức trong và ngoài nước. Khi bộ máy làm đúng, chọn đúng ưu tiên, hành động quyết liệt và biết huy động trí tuệ xã hội, dân sẽ tin và sẽ đi theo.
Bài học 40 năm đổi mới đã đủ để chúng ta thấy cần phải làm gì. Vấn đề là phải biến bài học đó thành hành động, thành kết quả cụ thể trong nhiệm kỳ này.
Những mục tiêu phát triển to lớn của Đại hội XIV đòi hỏi phải huy động đước sức mạnh của toàn dân, của cán bộ đảng viên, cùng sức mạnh quốc tế mới tạo ra sức mạnh vươn mình của đất nước trong kỷ nguyên mới ./.
Nội dung: Đăng Khoa
Đồ hoạ: Lệ Thanh
